Passieve maatregelen eerst

Het is dus belangrijk om eerst passieve maatregelen te overwegen, zoals goede isolatie, zonwering en natuurlijke ventilatie. Deze onderwerpen worden uitvoerig besproken in dit artikel.

In het ideale geval kunnen we de noodzaak aan actieve koeling zo helemaal vermijden, of toch minstens sterk verminderen. Met steeds meer en steeds langere hittegolven is een doordachte strategie om de woning koel te houden absoluut noodzakelijk. Een warmtepomp is echter maar een deeltje van de puzzel.

De basis

Leer de begrippen kennen:

Bij actieve koeling draait een warmtepomp haar werking om. Om te verwarmen onttrekt ze warmte aan de omgeving (buitenlucht, bodem) en geeft ze warmte af in je woning. Om te koelen onttrekt de warmtepomp warmte aan je woning en geeft ze die af aan de omgeving.
Bij passieve koeling maak je gebruik van de temperatuur van de warmtebron (bodem) om te koelen zonder dat de warmtepomp hoeft te werken.
De SCOP:
geeft aan hoeveel keer meer energie, in de vorm van warmte, een warmtepomp levert in verhouding tot haar elektriciteitsverbruik
De SEER: geeft bij actieve koeling aan hoeveel keer meer energie, in de vorm van koude, een warmtepomp levert in verhouding tot haar elektriciteitsverbruik. Hoe hoger de SEER, hoe minder elektriciteit je dus nodig hebt voor het zelfde koelvermogen.

Gebruik je koeling correct, start op tijd met koelen:

Zo zorg je ervoor dat je warmtepomp maximaal gebruik maakt van de opgewekte zonne-energie of van lage dynamische prijzen.
Je spreidt het koelvermogen (in kW) over de dag en vermijdt een capaciteitspiek en bijgevolg ook hoge netkosten in de vorm van het capaciteitstarief als je enkel 's avonds je koeling zou gebruiken.
Je vermijdt bij warmtepompen met een buitenunit dat je ’s avonds of ’s nachts geluidshinder hebt.
En je hebt genoeg aan een kleiner, goedkoper toestel.

Koelen met Lucht-luchtwarmtepompen of airco

Types: mono- of multisplit: er is een buitenunit en één (mono-split) of meerdere (multi-split) binnenunits. Tussen deze buiten- en binnenunit(s) lopen koelleidingen.
Maar er zijn ook monoblocktoestellen op de markt: de functies van de binnen en de buitenunit zitten in een en hetzelfde toestel, dit toestel staat dan binnen tegen de buitengevel er haalt via een rooster in de gevel (of het dak) de koelte uit de buitenlucht.
Efficiëntie: Deze toestellen hebben een hoog rendement. Hier zie je in moderne toestellen waarden voor de SCOP tussen 4,5 en 5,5 en voor de SEER tot 10. En dat aan een lage investeringskost, vooral bij gebruik van een eenvoudig monosplit-systeem.
Comfort: Lucht-luchtwarmtepompen zorgen voor een snel merkbare temperatuursdaling. Naast koelen zal de binnenunit ook de lucht ontvochtigen via een condensafvoer. Daardoor voelt de ruimte vaak comfortabeler aan dan de temperatuur alleen doet vermoeden. Maar juist door hun snelle werking worden ze vooral ’s avonds gebruikt en zorgt dat, ondanks hun efficiëntie, soms toch voor een hogere stroomfactuur: de zon schijnt dan niet meer voldoende om de nodige stroom op te wekken.
Geluidshinder: Dit type koeling veroorzaakt binnen luchtverplaatsing en geluid, waardoor het geen stille koeling is. Je ruilt slapeloze nachten door de hitte misschien voor slapeloosheid door het geluid van de binnenunit.
Deze toestellen hebben ook een buitenunit. Je moet dus ook buiten rekening houden met het geluid dat dit toestel maakt, niet enkel voor jezelf maar ook voor je buren.
Hitte-eiland: Een airco voert warmte af naar buiten. Op de schaal van één woning is dat effect beperkt, maar in dichtbebouwde gebieden kan massaal gebruik van airco's bijdragen aan het stedelijk hitte-eilandeffect, waardoor we opnieuw meer koeling nodig hebben. Vandaar dat passieve maatregelen minstens even belangrijk zijn.
Plaatsingstips:

Plaats bij oververhitting in de slaapkamers één binnenunit (mono-split) centraal in de nachthal in plaats van (multi-split) in elke kamer. Dit is niet alleen een eenvoudigere en dus goedkopere installatie. Door je koeling overdag te laten draaien op goedkope zonne-energie en je deuren naar alle ruimtes open te zetten, zorg je voor een gelijkmatige verdeling van gekoelde lucht.
Een monosplit-toestel kan een relatief eenvoudige oplossing zijn om toe te voegen aan een lucht-water- of bodem-waterwarmtepomp als je afgiftesysteem voor verwarming (bijv.radiatoren) niet geschikt is voor koeling.

Koelen met een warmtepomp via de centrale verwarming

Afgifte: Dit type koeling gebeurt via hetzelfde afgiftesysteem voor centrale verwarming
Condensatierisico: Bij koeling via centrale verwarming is condensatie de belangrijkste beperking. Wanneer warme, vochtige lucht sterk afkoelt, ontstaat er condens: zowel op de afgiftetoestellen (bijv. radiatoren, ventiloconvectoren of vloerverwarming) als op de collectoren en de leidingen naar deze toestellen.

Diepe koeling: met water in het circuit van je CV van ongeveer 7 à 12 °C. We gebruiken een afgiftesysteem waarvan alle leidingen, koppelingen en collectoren geïsoleerd zijn zodat er geen vocht uit de lucht op condenseert en plaatsen afgiftetoestellen met een condensafvoer, zoals bijvoorbeeld sommige ventiloconvectoren.
Topkoeling: met water van ongeveer 17 à 18 °C.

Hierbij heb je heel weinig risico op condensatie op je afgiftesysteem en hoef je leidingen niet te isoleren of condensafvoer te plaatsen.

Een belangrijk aandachtspunt hierbij is dat je totale afgiftevermogen voor koeling voldoende hoog moet zijn, minstens hoger dan het minimum koelvermogen van je warmtepomp en dit hangt samen met het geïnstalleerde vermogen voor verwarming.

Je vloerverwarming of ventiloconvectoren moeten dus minstens evenveel of meer koude kunnen afgeven dan je warmtepomp op dat moment kan aanmaken. Anders zal de watertemperatuur te sterk dalen en kan het risico op condensvorming toenemen.

Ontvochtigen: Maar zelfs als je koelt met water van 17 à 18°C, moet je nog steeds rekening houden met de luchtvochtigheid. Als je een ruimte van 27 °C met een relatieve luchtvochtigheid van 50% naar 22 °C koelt zonder de lucht te ontvochtigen, dan stijgt de relatieve luchtvochtigheid naar bijna 70%. De temperatuur is dan wel lager, maar door de hogere relatieve luchtvochtigheid kan de ruimte toch wat klam aanvoelen. Denk aan het drukkende gevoel tijdens een hittegolf voor er een zomerstorm uitbreekt: de lucht is al afgekoeld, maar het voelt niet altijd zo aan.
Je moet dus ook de relatieve luchtvochtigheid onder controle kunnen houden. Een goed werkend ventilatiesysteem kan hierbij helpen. Maar ook intensieve nachtventilatie, een passieve koelmaatregel, zal hier een merkbaar effect op hebben.
Dit werkt ook versterkend: hoe droger de binnenlucht, hoe verder je kunt koelen zonder risico op condensvorming.
Aandachtspunten per type afgiftesysteem:

Ventiloconvectoren:

Hebben een beperkt koelvermogen bij topkoeling: meestal tussen 100 en 300 watt.
Bij diepe koeling stijgt dat snel tot ongeveer 1000 watt, maar dan moet je dus maatregelen nemen tegen condensatie.

Radiatoren:

Zijn niet geschikt voor topkoeling; je komt amper aan 10 tot 50 watt per toestel.
Klassieke radiatoren zijn ook niet geschikt voor diepe koeling aangezien ze geen condensafvoer hebben.

Vloerverwarming:

Bij topkoeling ongeveer 20 W/m², maar door de grote oppervlakte beter geschikt voor topkoeling dan ventiloconvectoren.
Ze reageert wel trager dan ventiloconvectoren. Laat het systeem daarom bij voorkeur de hele dag doorlopen voor een stabiele temperatuur. En start op tijd met koelen. Loopt de temperatuur in huis al op en geven de voorspellen aan dat het ‘s nachts niet sterk gaat afkoelen, zet dan de koeling overdag al aan met gratis energie uit je zonenpanelen.
Diepe koeling is niet geschikt, omdat je condensvorming op de vloer krijgt.
Bij parket moet je opletten, zelfs bij topkoeling, Eén keer condensatie en je parket is mogelijk om zeep. Daarom plaats je beter geen parket als je wil koelen via de vloer, of installeer je een vochtgestuurde regeling.

Buffervat: Wanneer je afgiftesysteem net ontoereikend is, kun je het resterende koelvermogen tijdelijk opvangen in een dampdicht geïsoleerd buffervat waarin je de temperatuur lager laat worden dan 17°C. Met behulp van een driewegmengkraan kun je dan het koude water mengen met het lauwe water in je circuit.
Zo'n buffervat neemt echter ook ruimte in beslag en zowel het buffervat als de kranen en de regeling ervan maken de installatie complexer en dus duurder.

Met lucht-waterwarmtepompen

Op vlak van mogelijke geluidshinder van de buitenunit en hitte-eiland effect: idem lucht-waterwarmtepompen.

Efficiëntie: Op papier kunnen deze toestellen efficiënt koelen, maar in de praktijk moet je hier toch mee opletten. We zien hier in moderne toestellen waarden voor de SCOP bij vloerverwarming tussen 4 en 5 en bij radiatoren tussen 3 en 3,5. Voor koeling komen we aan waarden die overeenkomen met een SEER van 5 tot 8.
De meeste fabrikanten vermelden echter geen SEER voor koeling, maar enkel het koelvermogen in kW of het EER, het koelrendement bij één bepaalde buitentemperatuur (vergelijkbaar met de COP).

Met bodem-waterwarmtepompen

Geen geluidshinder buiten en geen hitte-eilandeffect: Je hebt hierbij geen zoemende buitenunit en je voert de overtollige warmte af in de bodem.
Passief of actief: Je kunt met een bodem-waterwarmtepomp op twee verschillende manieren koelen, actief zoals bij een lucht-waterwarmtepomp of passief:

Passief: Hierbij laat je de de warmtepomp niet werken. Je gebruikt enkel de circulatiepompen van het buizennet in de bodem en van je centrale verwarming om het water in je centrale verwarming via je geothermische boringen af te koelen en die warmte af te geven aan de bodem. Dit lukt enkel als topkoeling omdat de temperatuur vanuit de bodem in de zomer kan oplopen tot ongeveer 17 °C.
Let op: niet elke bodem-water warmtepomp kan passief koelen. Je moet bij aankoop dus duidelijk vermelden aan je installateur dat je dit wil toepassen.
Dit is een zeer efficiënte vorm van koeling met een zeer hoog seizoensrendement. Waarden die overeenkomen met een SEER van 20 tot 50 zijn niet uitzonderlijk. Je zal hiervoor echter geen SEER terugvinden in technische fiches, omdat de compressor van de warmtepomp niet draait en de efficiëntie dus geen eigenschap van de warmtepomp is, maar van het hele systeem.
Actief: Je gebruikt de koelte uit de bodem en laat de warmtepomp deze verder afkoelen tot ongeveer 7 °C voor diepe koeling. Let hierbij op voor condensatie. Je warmtepomp en je afgiftesysteem moeten hiervoor geschikt zijn. De SEER van dit type toestellen zit rond de 10.
Niet elke bodem-water warmtepomp kan actief koelen. Je moet bij aankoop dus duidelijk vermelden aan je installateur dat je dit wil toepassen.

Winst in de winter: Een bodem-waterwarmtepomp is een aanzienlijke investering die zich pas op lange termijn terugverdient ten opzichte van een lucht-waterwarmtepomp. Hoe meer koeling je nodig hebt, hoe interessanter deze oplossing wordt. Zeker bij woningen met een hoge koelvraag zal je door ook de koelvraag mee in rekening te nemen de installatiekost verlagen.
Maar ook als je bij de boringen geen rekening het gehouden met een koelbehoefte kan je nog wat winnen. Door in de zomer de overtollige warmte in de bodem op te slaan, wordt de bron extra geregenereerd. De brontempertuur gaat dus iets omhoog en daardoor kan het rendement voor verwarming tijdens het volgende stookseizoen iets hoger liggen.
In de zomer kun je met een warmtepomp gebruik maken van goedkope stroom uit je eigen zonnepanelen. Hoe efficiënt de warmtepomp werkt voor koelen speelt dan vanuit economisch perspectief iets minder mee.
In de winter kun je echter geen energie uit je zonnepanelen halen. Hoe meer je de geothermische bron kunt gebruiken voor koeling in de zomer, hoe minder je dus zal moeten betalen voor je verwarming in de winter.

Koelen met een warmtepomp